Tiếng Hán thượng cổ – Wikipedia tiếng Việt

Bởi zhYjASHK3Hd8Yd5wNX4XdNMHKuGwp6219
108 Lượt xem

Tiếng Hán thượng cổ (tiếng Hán: 上古漢語; âm Hán Việt: thượng cổ Hán ngữ) là tiếng Hán giai đoạn cổ nhất được ghi nhận, là tiền thân của tất cả các phương ngữ tiếng Hán ngày nay. Ngữ liệu cổ nhất ta có được là những bản khắc giáp cốt văn niên đại khoảng 1250 TCN, cuối nhà Thương. Sau đó, thời nhà Chu, Kim văn trở nên phổ biến. Nửa cuối nhà Chu, nền văn học phát triển vượt bậc, với các tác phẩm kinh điển như Luận ngữ, Mạnh Tử, Tả truyện. Những tác phẩm này là hình mẫu cho văn ngôn, dạng tiếng Hán viết chuẩn cho đến đầu thế kỷ XX, qua đó giúp lưu giữ phần từ vựng-ngữ pháp thời cuối tiếng Hán thượng cổ.

Mỗi học giả nhìn nhận giai đoạn tiếng Hán thượng cổ theo một cách khác nhau. Một số cho rằng thời kỳ này dừng ở đầu nhà Chu, dựa trên bằng chứng hình thái học hiện có. Số khác cho rằng thời kỳ này gồm toàn bộ thời nhà Chu, thêm cả thời cuối nhà Thương dựa trên ngữ liệu cổ có được. Số khác nữa gộp cả thời nhà Tần, Hán, đôi lúc cả những thời kỳ sau nữa. Thời tiếng Hán trung cổ được cho là bắt đầu sau khi nhà Tần thống nhất Trung Quốc, trước khi nhà Tuỳ sụp đổ và trước khi Thiết Vận hoàn thành.[2] Tiền thân của lớp từ vựng cổ nhất trong các phương ngữ tiếng Mân được cho là tách khỏi phần còn lại vào nhà Hán, cuối thời kỳ tiếng Hán thượng cổ.[3]

Chữ Hán trải qua nhiều biến đổi trong thời kỳ tiếng Hán thượng cổ, từ giáp cốt văn, kim văn đến triện thư. Suốt thời kỳ này, có sự đối ứng chặt chẽ theo công thức một chữ ứng với một từ đơn âm tiết/đơn hình vị. Dù chữ Hán không phải bảng chữ cái, đa số chữ Hán có yếu tố ký âm nhất định. Ban đầu, từ khó biểu thị bằng chữ tượng hình có thể được biểu thị bằng cách “mượn” chữ có âm đọc tương tự. Về sau, để tránh sự mơ hồ, chữ mới được tạo nên bằng cách thêm bộ thủ, kết quả là những chữ Hán hình thanh. Với giai đoạn cổ nhất của tiếng Hán thượng cổ (cuối nhà Thương), thông tin ngữ âm trong những chữ Hán hình thanh này là nguồn dữ liệu trực tiếp duy nhất giúp đỡ việc phục dựng. Số lượng chữ hình thanh tăng mạnh vào thời nhà Chu. Thêm nữa, cách gieo vần trong những bài thơ chữ Hán cổ nhất (chủ yếu trong Kinh Thi), là nguồn thông tin âm vị học quan trọng về phần vần âm tiết trong các phương ngữ vùng Trung Nguyên vào thời Tây Chu và Xuân Thu. Tương tự như vậy, Sở từ cho thêm dữ liệu về phần vần của phương ngữ nói ở nước Sở thời Chiến Quốc. Những tác phẩm này, cùng với manh mối từ yếu tố ngữ âm trong những chữ hình thanh, cho phép các học giả xếp hầu hết chữ Hán thời tiếng Hán thượng cổ vào 30-31 nhóm vần. Đối với tiếng Hán thượng cổ vào thời nhà Hán, lớp từ vựng cổ nhất trong tiếng Mân Nam, lớp từ vựng gốc Hán cổ nhất trong tiếng Việt, một số tên riêng nguồn gốc ngoại lai, tên một số động-thực vật phi bản địa, cũng cung cấp thông tin giúp việc phục dựng thêm hoàn chỉnh.

Hán ngữ trung cổ và các ngôn ngữ lân cận phía nam như Kra–Dai, H’Mông-Miền và chi Vietic thuộc hệ Nam Á sở hữu hệ thống thanh điệu, cấu trúc âm tiết, đặc điểm ngữ pháp và sự bất biến tố tương tự nhau; điều này không phải vì chúng có mối quan hệ “họ hàng”, mà là bởi sự tiếp xúc-khuếch tán ngôn ngữ. Hiện nay, giới ngôn học đồng tình coi tiếng Trung thuộc về ngữ hệ Hán-Tạng cùng với tiếng Miến Điện, tiếng Tây Tạng và nhiều ngôn ngữ khác rải rác khắp dãy Himalaya và khối núi Đông Nam Á. Bằng chứng cho giả thuyết này là hàng trăm từ chung gốc (cogante) đã được tìm thấy, bao gồm nhiều từ vựng cơ bản như sau:

Mặc dù mối quan hệ này đã được phát hiện vào đầu thế kỷ 19 và hiện được đồng ý thoáng đãng, công cuộc phục nguyên tiếng Hán-Tạng vẫn còn non nớt hơn nhiều so với những hệ như Ấn-Âu hoặc Nam Đảo. Tuy Hán ngữ thượng cổ là thành viên được xác nhận sớm nhất của hệ này, chữ viết tượng hình của người Hán lại không làm rõ cách phát âm của từng từ ; gây cản trở công tác làm việc khảo cứu. Những khó khăn vất vả khác phải kể đến gồm có sự phong phú ngôn từ cực kỳ lớn, sự bất biến tố của những ngôn từ thuộc hệ và sự tiếp xúc-vay mượn giữa những ngôn từ trong khu vực. Ngoài ra, nhiều ngôn từ nhỏ chưa được diễn đạt tuyệt vời vì người nói những ngôn từ đó cư trú ở những vùng núi và khu vực biên giới nhạy cảm và khó tiếp cận .

Âm vị tiếng Hán thượng cổ đã được tái dựng dựa trên nhiều bằng chứng, bao gồm Hán tự ký âm, cách thức gieo vần trong Kinh Thi và cách đọc tiếng Hán trung cổ trong các tác phẩm như Thiết Vận (601 CN). Mặc dù nhiều chi tiết vẫn đang bị tranh cãi, các phục nguyên gần đây đã thống nhất về các vấn đề cốt lõi. Ví dụ sau đây là các phụ âm đầu được Lý Phương Quế và William Baxter công nhận, với vài bổ sung (chủ yếu của Baxter) được đóng ngoặc đơn:

Nhiều tổng hợp âm đầu đã được đề xuất kiến nghị, nhất là cụm * s – + một phụ âm khác, nhưng vẫn chưa có đồng thuận về yếu tố này .Bernhard Karlgren và nhiều học giả sau này để xuất tiếng Hán thượng cổ chiếm hữu những phụ âm giữa * – r -, * – j – và * – rj – để lý giải âm quặt lưỡi ( retroflex ), âm ồn ( obstruent ), và nhiều sự tương phản nguyên âm Open ở tiếng Hán trung cổ. Âm * – r – và sự tương phản âm biểu lộ bởi * – j – phần nhiều được gật đầu, tuy nhiên, cách triển khai ( realization ) lướt vòm ( palatal glide ) của * – j – còn là đề tài tranh cãi. Nhiều cách thực thi khác được sử dụng trong những phục nguyên gần đây .Các phục nguyên kể từ thập niên 80 trở đi thường đề xuất kiến nghị 6 nguyên âm sau đây : [ d ] [ e ]

* i * ə * u
* e * a * o

Nguyên âm có thể được theo sau bởi các âm kết giống tiếng Hán trung cổ: *-j hoặc *-w lướt; *-m, *-n hoặc *-ŋ mũi; *-p, *-t hoặc *-k dừng. Một số học giả đề xuất thêm âm kết *-kʷ môi-vòm mềm. Hiện nay, giới chuyên gia cho rằng tiếng Hán thượng cổ không có thanh điệu hiện hữu ở các ngôn ngữ hậu duệ, nhưng có các hậu-kết âm như *-ʔ và *-s, diễn tiến lần lượt thành thanh thượng (rising tone) và thanh khứ (departing tone) của tiếng Hán trung cổ.

Ta biết rất ít về ngữ pháp tiếng Hán sơ kỳ, vì hầu hết những văn liệu thời cổ chỉ ghi chép những nghi lễ cúng tế và phần đông từ vựng chưa được giải thuật. Tuy nhiên, vốn văn học nhiều mẫu mã thời Chiến Quốc đã được nghiên cứu và phân tích kỹ lưỡng. Tiếng Hán thượng cổ không có sự biến tố hình thái từ, mà thứ tự câu, trợ từ, và từ loại mới tiếp đón những tính năng ngữ pháp .
Đại từ nhân xưng tiếng Hán thượng cổ có rất nhiều dạng thù trong những văn liệu, có lẽ rằng bởi sự độc lạ giữa những phương ngữ. Có hai nhóm đại từ ngôi nhất :

  1. Dạng *l-: * lja 余, * ljaʔ 予,[f] * ljə 台 và * lrjəmʔ 朕
  2. Dạng *ŋ-: * ŋa 吾 và * ŋajʔ 我

Trong những bản khắc giáp cốt văn, đại từ dạng * l – được nhà vua sử dụng để chỉ bản thân, và đại từ dạng * ŋ – được sử dụng bởi dân chúng thời nhà Thương. Sự phân biệt hai dạng không tái xuất trong những văn liệu về sau, và đại từ dạng * l – mất hẳn trong thời kỳ cổ xưa. Sau thời nhà Hán, 我 trở thành đại từ chung chỉ ngôi nhất .

Các đại từ ngôi hai bao gồm *njaʔ 汝, *njəjʔ 爾, *njə 而, *njak 若. Chữ 汝 và 爾 tiếp tục được sử dụng không phân biệt cho tới khi bị thay thế bởi biến thể miền tây bắc là 你 (bính âm hiện đại: ) thời nhà Đường. Tuy nhiên, một vài phương ngữ Mân hiện đại vẫn sử dụng đại từ ngôi hai phái sinh từ 汝.

Tiếng Hán thượng cổ không có đại từ chủ ngữ ngôi ba chuyên được dùng, nhưng * tjə 之 ( bắt đầu là một từ chỉ định khoảng cách ) được sử dụng như một đại từ tân ngữ ngôi ba trong thời kỳ cổ xưa. Đại từ chiếm hữu khởi đầu là * kjot 厥 bị sửa chữa thay thế bởi * ɡjə 其 thời kỳ cổ xưa. Sau thời nhà Hán, chữ 其 được dùng làm đại từ chung chỉ ngôi ba. Chữ này vẫn sống sót trong vài phương ngữ Ngô .Tiếng Hán thượng cổ có đại từ nghi vấn và đại từ chỉ định, nhưng không có đại từ bất định với nghĩa như ‘ something ‘ hoặc ‘ nothing ‘ trong tiếng Anh. Các đại từ phân chia được tạo thành với hậu tố * – k :

Vốn từ vựng cốt lõi của tiếng Hán thượng cổ đã được hầu hết những nhà nghiên cứu truy vết về tiếng tổ tiên Hán-Tạng, với những từ vay mượn sớm từ những ngôn từ lân cận. Quan điểm truyền thống lịch sử cho rằng tiếng Hán thượng cổ là một ngôn từ đơn lập do nó không có sự biến tố ( inflection ) hoặc sự phái sinh hình thái ( morphological derivation ), nhưng giờ thi ta biết rằng, từ vẫn hoàn toàn có thể được hình thành trải qua quy trình phụ tố dẫn xuất ( derivational affixation ), láy từ ( reduplication ) và ghép từ ( compounding ). Hầu hết những tác giả chỉ xem xét những gốc đơn âm tiết, nhưng Baxter và Laurent Sagart cũng đề xuất kiến nghị những gốc đôi âm tiết mà âm tiết đầu bị lược bỏ, giống trong tiếng Khmer tân tiến .
Vào thời cổ, văn minh Trung Quốc bành trướng từ khu vực xung quanh hạ lưu Vị Hà và trung lưu Hoàng Hà về phía đông qua đồng bằng Hoa Bắc đến Sơn Đông và sau đó xuống phía nam vào thung lũng Dương Tử. Không có ghi chép nào về những thứ tiếng phi-Hán được nói ở những nơi trước khi bị người Hán chinh phục và đồng nhất. Tuy nhiên, dấu vết của chúng vẫn còn sống sót trong tiếng Hán ( trải qua quy trình vay mượn ) và hoàn toàn có thể là nguồn gốc của một số ít từ Hán có lai lịch không rõ ràng .

Jerry Norman và Mei Tsu-lin xác định nhiều từ vay mượn của tiếng Nam Á trong tiếng Hán thượng cổ, có lẽ từng được nói bởi các dân tộc hạ lưu sông Dương Tử được người Trung Quốc gọi là Việt (Yue). Ví dụ, người Hán cổ gọi sông Dương Tử là *kroŋ (江, bính âm: jiāng, Hán-Việt: giang), nhưng rồi được họ sử dụng để chỉ chung các con sông ở miền nam Trung Quốc. Norman và Mei cho rằng từ 江 chung gốc với sông của tiếng Việt (dạng Vietic nguyên thủy là *krong) và kruŋ ‘sông’ của tiếng Môn.

Haudricourt và Strecker yêu cầu một số ít từ vay mượn của tiếng H’Mông – Miền, gồm có nhiều thuật ngữ canh tác lúa nước phát tích ở thung lũng giữa sông Dương Tử :
Có 1 số ít từ nghi vấn có gốc địa phương miền Nam Trung Quốc, nhưng không rõ là từ đâu :

Thời xưa, người Tochari Ấn-Âu cư trú tại lòng chảo Tarim lan truyền thuật nuôi ong lấy mật sang Trung Quốc. Từ *mjit ‘mật’ (蜜, bính âm: , Hán-Việt: mật)có nguồn gốc từ *ḿət(ə) của tiếng Tochari nguyên thủy (*ḿ ở đây được vòm hóa; so sánh với mit của tiếng Tochari B), chung gốc với từ mead ‘rượu mật ong’ của tiếng Anh.[79][g]
Các dân tộc phương bắc cũng đóng góp một số từ ví dụ như *dok ‘con bê’ (犢, bính âm: , Hán-Việt: độc) – so sánh với tuɣul tiếng Mông Cổ và tuqšan tiếng Mãn Châu.[82]

  1. ^ * ɨ bằng * ə và các phụ âm theo chuẩn IPA.Các dạng phục nguyên tiếng Hán cổ được ghi lại * ở đầu, và dựa theo điều tra và nghiên cứu của Baxter ( 1992 ) kèm theo một vài thay thế sửa chữa từ những khu công trình gần đây hơn của ông : thaybằngvà những phụ âm theo chuẩn IPA .
  2. ^ Ký hiệu ” * C – ” bộc lộ một phụ âm ta biết chắc phải đứng trước * r, nhưng chưa đủ vật chứng để phục nguyên phụ âm đó .
  3. ^ Baxter nhận xét về phục nguyên phụ âm vòm ” especially tentative, being based largely on scanty graphic evidence ” .
  4. ^

    Âm * ə được thay thế bằng âm * ɨ hoặc * ɯ tùy từng tác giả.

  5. ^

    Hệ thống 6 nguyên âm là phiên bản tái phân tích của hệ thống được Lý Phương Quế đề xướng. Hệ thống của ông bao gồm 4 nguyên âm * i, * u, * ə và * a cùng với 3 nguyên âm đôi. Các nguyên âm đôi * ia và * ua tương ứng lần lượt với * e và * o, còn * iə tương ứng với

    *i

    hoặc * ə.

  6. ^

    Trong truyền thống đọc sau này, chữ 予 (khi được sử dụng như một đại từ) được coi là một biến thể của 余. Tuy nhiên trong Thi Kinh, 予 dạng đại từ và động từ đều vần với thanh thượng.

  7. ^ Guillaume Jacques lại cho rằng nó bắt nguồn từ một tiếng Tochari khác, chưa được chứng thực. Meier và Peyrot gần đây phản biện để bảo vệ luận điểm cũ.

Công trình trích dẫn[sửa|sửa mã nguồn]

Liên kết ngoài[sửa|sửa mã nguồn]

Source: https://1hanoi.com
Category : Kiến trúc

BÀI VIẾT LIÊN QUAN